چهار لایه برای آینده مشاغل سخت/ کارگران بخوانند (+جزئیات)
مشاغل سخت و زیانآور سالهاست یکی از مهمترین مسیرهای بازنشستگی پیش از موعد کارگران محسوب میشود؛ اما حالا یک مطالعه جدید، نسخه متفاوتی را روی میز گذاشته است: به جای اینکه کارگر پس از سالها تحمل شرایط دشوار، زودتر از بازار کار خارج شود، ابتدا باید محیط کار اصلاح و میزان واقعی مواجهه با عوامل زیانآور سنجیده شود.
به گزارش کارگر ۲۴، نظام حمایت از شاغلان مشاغل سخت و زیانآور با هدف جبران آثار فرسایشی کار بر سلامت جسم و روان کارگران ایجاد شده است. بر اساس مقررات موجود، افرادی که حداقل ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در مشاغل سخت و زیانآور سابقه داشته باشند، میتوانند بدون شرط سنی درخواست بازنشستگی کنند و سابقه اشتغال آنها در این مشاغل نیز با ضریب یکونیم محاسبه میشود.
اما مسئله اصلی اینجاست: آیا بازنشسته کردن کارگر، بهترین راهحل برای یک محیط کاری خطرناک است؟
نسخه جدید: اول محیط کار را اصلاح کنید
بررسیهای تطبیقی انجامشده نشان میدهد بسیاری از کشورها طی سالهای اخیر از مدل «بازنشستگی زودهنگام» فاصله گرفته و به سمت سیاستهایی مانند پیشگیری از حوادث، اصلاح محیط کار، توانبخشی، کاهش ساعات کار، انتقال کارگر به شغل کمخطرتر و بازنشستگی تدریجی حرکت کردهاند.
منطق این رویکرد روشن است؛ اگر یک عامل زیانآور در محیط کار قابل حذف یا کنترل باشد، نباید هزینه آن در نهایت با خروج زودهنگام کارگر و پرداخت مستمری از سوی صندوق تأمین اجتماعی جبران شود.
در چنین مدلی، مسئولیت کارفرما برای ایمنسازی محیط کار پررنگتر میشود.
چرا مدل فعلی نیاز به بازنگری دارد؟
یکی از نگرانیهای اصلی این است که بازنشستگی زودهنگام، در برخی موارد، به جای اصلاح محیط کار قرار گیرد.
در این وضعیت:
کارگر پس از سالها مواجهه با شرایط زیانآور از بازار کار خارج میشود؛
ممکن است انگیزه اقتصادی کارفرما برای سرمایهگذاری در ایمنی کاهش پیدا کند؛
مدت دریافت مستمری افزایش مییابد؛
دوره پرداخت حق بیمه کاهش پیدا میکند؛
و فشار مالی بیشتری بر صندوق بازنشستگی وارد میشود.
به همین دلیل، پیشنهاد شده است هزینه ناشی از مشاغل پرخطر تا حد بیشتری متناسب با ریسک واقعی و عملکرد ایمنی کارفرما تعیین شود.
همه مشاغل سخت یکسان نیستند
یکی از مهمترین نکات پیشنهادی، فاصله گرفتن از «عنوان شغلی» و توجه به شرایط واقعی محیط کار است.
ممکن است دو کارگر عنوان شغلی یکسانی داشته باشند، اما یکی در محیطی کاملاً استاندارد و کنترلشده فعالیت کند و دیگری در محیطی با آلودگی صوتی، گرمای شدید، مواد شیمیایی، ارتعاش یا سایر عوامل زیانآور مواجه باشد.
بنابراین پیشنهاد شده است سختی کار بر اساس عواملی مانند:
شدت عامل زیانآور، مدت مواجهه، تعداد عوامل خطرناک، سابقه مواجهه، سن، وضعیت سلامت و امکان حذف یا کاهش عامل زیانآور ارزیابی شود.
چهار لایه برای آینده مشاغل سخت
مدل پیشنهادی برای اصلاح سیاست مشاغل سخت و زیانآور بر چهار محور استوار است:
۱. پیشگیری و اصلاح محیط کار
اگر عامل زیانآور با اقدامات فنی، مهندسی، بهداشتی و ایمنی قابل حذف است، ابتدا باید محیط کار اصلاح شود.
۲. امتیازدهی به میزان مواجهه
برای هر کارگر میتوان پروندهای از میزان مواجهه با عوامل زیانآور تشکیل داد و بر اساس شدت و مدت مواجهه، امتیاز تعیین کرد.
۳. حمایت پیش از بازنشستگی
امتیاز سختی کار لزوماً نباید فقط به بازنشستگی تبدیل شود؛ بلکه میتواند برای کاهش ساعت کار، انتقال به شغل کمخطرتر، آموزش مجدد، مرخصی جبرانی، توانبخشی و بازنشستگی جزئی مورد استفاده قرار گیرد.
۴. بازنشستگی ویژه برای مشاغل واقعاً پرخطر
بازنشستگی پیش از موعد همچنان باید حفظ شود، اما برای مشاغلی که ریسک آنها ذاتی و غیرقابل حذف است یا ادامه کار میتواند سلامت فرد را به شکل جدی تهدید کند.
سهم کارفرما باید بیشتر شود؟
یکی از مهمترین محورهای این پیشنهاد، تغییر نحوه تأمین هزینه مشاغل سخت و زیانآور است.
در مدل پیشنهادی، میتوان بررسی کرد که هزینه مربوط به مشاغل سخت از یک رقم نسبتاً ثابت به سمت حق بیمه یا هزینهای متناسب با میزان ریسک و عملکرد ایمنی کارفرما حرکت کند.
یعنی:
محیط کار ایمنتر = هزینه بیمهای کمتر
و
محیط کار پرخطرتر = سهم بیشتر کارفرما در تأمین هزینهها
این سازوکار میتواند برای کارفرما یک انگیزه اقتصادی ایجاد کند تا به جای پذیرش هزینههای ناشی از بازنشستگی زودهنگام، از ابتدا برای کاهش عوامل زیانآور سرمایهگذاری کند.
تجربه کشورهای دیگر چه میگوید؟
در برخی کشورهای اروپایی، حمایت از کارگران مشاغل سخت صرفاً به بازنشستگی زودهنگام محدود نیست.
در فرانسه، میزان مواجهه فرد با عوامل خطر ثبت و بر اساس آن امتیازهایی ایجاد میشود که میتواند برای آموزش مجدد، انتقال به شغل کمخطرتر، کاهش ساعات کار یا تقویت مستمری مورد استفاده قرار گیرد.
در اتریش، توانبخشی و حفظ قابلیت اشتغال نقش پررنگتری پیدا کرده و بخشی از طرحهای بازنشستگی پیش از موعد با برنامههای توانبخشی جایگزین شده است.
در کشورهای دیگری مانند دانمارک و سوئد نیز بر پیشگیری، حفظ توانایی کار، توانبخشی و کاهش خروج زودهنگام از بازار کار تأکید شده است.
پیشنهاد کوتاهمدت برای ایران
در گام نخست میتوان یک بانک اطلاعاتی جامع مشاغل سخت و زیانآور ایجاد کرد؛ بانکی که اطلاعاتی مانند عنوان شغل، کارگاه، نوع عامل زیانآور، شدت و مدت مواجهه، سابقه بیمه، سن و وضعیت احتمالی مستمری را ثبت کند.
سپس مشاغل سخت در سه گروه قرار گیرند:
مشاغل قابل اصلاح، مشاغل قابل کاهش از نظر میزان زیانآوری و مشاغل ذاتاً سخت و زیانآور.
در مرحله بعد نیز برای هر بیمهشده یک «حساب انفرادی سختی کار» ایجاد شود تا میزان مواجهه او با عوامل زیانآور در طول سالهای اشتغال قابل محاسبه باشد.
بازنشستگی باید آخرین راه باشد، نه اولین راه
نسخه پیشنهادی برای اصلاح مشاغل سخت و زیانآور، حذف حمایت از کارگران نیست؛ بلکه تغییر زمان و شکل این حمایت است.
در مدل فعلی، بخش مهمی از حمایت پس از سالها مواجهه با شرایط سخت و در قالب بازنشستگی زودهنگام ارائه میشود.
اما در مدل پیشنهادی، حمایت باید از همان زمان اشتغال آغاز شود؛ از اصلاح محیط کار و کاهش مواجهه گرفته تا پایش سلامت، توانبخشی، آموزش مجدد و انتقال به شغل کمخطرتر.
و در نهایت، اگر ادامه کار ایمن برای کارگر امکانپذیر نبود، بازنشستگی پیش از موعد همچنان به عنوان یک حق حمایتی باقی بماند.
جمعبندی کارگر ۲۴
اصلاح قانون مشاغل سخت نباید به معنای «سختتر کردن بازنشستگی کارگران» باشد. اگر قرار است تغییری اتفاق بیفتد، باید همزمان سه هدف را دنبال کند:
حفظ حقوق کارگر، افزایش مسئولیت کارفرما و صیانت از منابع سازمان تأمین اجتماعی.
به بیان سادهتر، کارگر نباید تاوان محیط کار ناایمن را با فرسودگی جسمی بدهد و بعد تنها راه جبران، بازنشستگی زودهنگام باشد.
نسخه مطلوب این است: اول ایمنسازی محیط کار، بعد حمایت از کارگر و در نهایت، بازنشستگی زودهنگام برای کسانی که واقعاً راه دیگری ندارند.
دیدگاهتان را بنویسید